Μπορεί τα μεγαλειώδη βυζαντινά μνημεία της νήσου, η Νέα Μονή, η Παναγία η Κρήνα, η Παναγία η Σικελιά ή οι Άγιοι Απόστολοι του Πυργίου, να επισφραγίζουν τη λαμπρή συμπόρευση της Χίου με τη Βασιλίδα των Πόλεων Κωνσταντινούπολη, όμως η βυζαντινή της παρακαταθήκη δεν εξαντλείται σ’ αυτά. Ηχηρό παράδειγμα το ναΐδριο της Παναγίας της Αγρελωπούσαινας, κοντά στην Καλαμωτή-όπως και στη Σικελιά- στο ρυθμό της βασιλικής μονόκλιτης, της παλαιολόγειας περιόδου, μιας περιόδου που ναι μεν η αυτοκρατορία παρέπαιε συρρικνούμενη συνεχώς, η τέχνη όμως και ειδικά της ζωγραφικής-αγιογραφίας είχε εκτιναχθεί τόσο, ώστε να χαρακτηριστεί από τους ειδικούς ως η περίοδος προάγγελος της μεγάλης Αναγέννησης στην Ιταλία, όπου μετά την Άλωση κατέφυγαν οι μεγάλοι λόγιοι και οι επίσης μεγάλοι καλλιτέχνες του Βυζαντίου.
Η «Αγρελωπούσαινα»
Αφιερωμένο το ναΐδριο στην Κοίμηση της Θεοτόκου, γνωστό ως «Παναγία Αγρελωπούσαινα», βρίσκεται στη θέση Αγρελωπή ή Αγρελωπός, λόγω της πληθώρας των άγριων ελαιόδενδρων που φύονται εκεί. Ο ναός, κτίριο μικρών διαστάσεων (11,80x5,40 μ.), αποτελείται από τον κυρίως ναό και ευρύχωρο νάρθηκα στη δυτική του πλευρά. Το ιερό διαθέτει τρίπλευρη αψίδα. Έξι τυφλά αψιδώματα, ανά τρία σε κάθε πλάγιο τοίχο, διαρθρώνουν τις επιφάνειες στο εσωτερικό.
Πλούσια ΒιβλιογραφίαΤο μνημείο έχει παρουσιαστεί από ιστορικούς ή βυζαντινούς αρχαιολόγους κύρους, των οποίων οι δημοσιεύσεις έτυχαν της προσοχής των ειδικών από τα τέλη του 19ου αιώνα έως και τις ημέρες μας. Ο τοιχογραφικός διάκοσμος είναι ποικίλος θεματικά, αλλά και υψηλής καλλιτεχνικής αξίας, η δε κτητορική επιγραφή του ναού έχει αποτελέσει παράλληλο αντικείμενο επιπρόσθετης έρευνας και μελέτης από την επιστήμονα Όλγα Βάσση. Η κτητορική επιγραφή αποκαλύπτει ακριβή χρονολόγηση του μνημείου, αναφέρει δηλαδή ως χρονολογία κατασκευής το 1320 μ.Χ. Στο δυτικό τοίχο του κυρίως ναού, πάνω από τη θύρα εισόδου και κάτω από την παράσταση της Κοίμησης της Θεοτόκου, αναφέρει η επιγραφή του ναού:
